Sociale geschiedenis van Europa 1500-1795/Sociale controle: verschil tussen versies

geen bewerkingssamenvatting
(Nieuwe pagina aangemaakt met '{{Sociale geschiedenis van Europa 1500-1795}} <big>'''13. Sociale controle'''</big> ==Charivari== De [[Sociale geschiedenis van Europa 1500-1795/Van geestelijke verw...')
 
Geen bewerkingssamenvatting
<big>'''13. Sociale controle'''</big>
 
==Charivari's==
Een '''charivari''' was een spot- en bestraffingsritueel dat vanaf de veertiende eeuw tot in de negentiende eeuw in vele landen van Europa, zoals Frankrijk, Duitsland, Engeland<ref name=Thomas>Religion and the decline of magic, Keith Thomas, ISBN 978-0-14-013744-6</ref> en de Nederlanden werd "gegeven" aan mensen die de fatsoensnormen overtraden. In Frankrijk werden de charivari's georganiseerd door de [[Sociale geschiedenis van Europa 1500-1795/Van geestelijke verwantschap naar gezelligheid#Jongerenverenigingen|jongerenverenigingen]]. Het was een vorm van sociale controle die de nodige slachtoffers heeft gemaakt.
De [[Sociale geschiedenis van Europa 1500-1795/Van geestelijke verwantschap naar gezelligheid#Jongerenverenigingen|jongerenverenigingen]] in Frankrijk pakten vanaf de zestiende eeuw mensen die de fatsoensnormen overschreden hard aan door ze een [[w:en:charivari|charivari]] te "geven". Een charivari was een spot- en bestraffingsritueel. Ze kwamen ook elders in Europa voor, met name in Engeland.
 
Charivari's werden voornamelijk in de steden gegeven en wel in het milieu van ambachtslieden, winkeliers en kleine klerken, hoewel ze ook in de dorpen op het platteland voorkwamen. Na 1750 begonnen de slachtoffers van deze vorm van sociale controle zich te verzetten en spanden steeds meer rechtszaken aan tegen de aanstichters ervan. Rond 1810 waren ze in de steden verleden tijd. Op het platteland vonden ze nog tot diep in de negentiende eeuw plaats.
 
Er waren verschillende soorten charivari.
 
====Een voorbeeld uit 1717====
Een winkelier vond 's ochtends op 1 mei de karkassen van beesten op de straat voor zijn winkel terwijl aan de gevel runderhorens waren vastgemaakt. Dit in plaats van een meiboom. De hele straat was kwaad over deze stinkende smeerboel. Het was waarschijnlijk de wraak van vijf of zes jongens uit dezelfde wijk en hetzelfde milieu die kwaad waren op de dochter van de winkelier. De reden hiervan is onbekendniet meer te achterhalen. De jongens hadden de karakassen opgehaald van de vuilstortplaats van de [[w:villen|vilders]], net buiten de muren van de stad. Dit soort dingen werd meestal helemaal niet heimelijk gedaan, de jongens zongen er liederen bij waarbij ze het een of andere schandaal aan de kaak stelden.
 
===Dwaze maagd van het jaar===
In de Middeleeuwen werden [[w:prostitutie|prostituées]] en overspelige vrouwen eerst met honing ingesmeerd en door een hoop veren gerold en daarna werden ze achterstevoren op een ezel rondgereden met een gevlochten mand over hun hoofd.
 
Al in 1375 was het gebruikelijk dat een man die bij zijn vrouw onder de plak zat of die zich door haar liet slaan, achterstevoren op een ezel werd rondgereden<ref>Ook werd wel eens de vrouw die haar man had geslagen achterstevoren op een ezel rondgereden, terwijl haar man de ezel bij de teugel moest leiden</ref>. De echtelijke strijd moest eerst overalbij iedereen bekend zijn<ref>[[Sociale geschiedenis van Europa 1500-1795/Leven in de absolute monarchie#Het volk|De buren beschermden elkaar door de zwijgplicht, zolang ze het nog maar niet hoorden en zagen, zolang het nog maar niet overal bekend was.]]</ref>, als iedereen het al wist, dan hoefde men er niet meer over te zwijgen.
 
In de zestiende eeuw werd de ezelsrit vaak uitgevoerd door de jongerenverenigingen. Tot circa 1790 waren er "hoorndragershoven"<ref>Een hoorndrager was een man die door zijn vrouw bedrogen was.</ref>, "ezelgenootschappen", en "carnivore tribunalen" die dit soort rituelen uitvoerden.
Overigens kregen niet alle toeschietelijke meisjes een stinkende meiboom voor hun huis, niet alle mannen die bij hun vrouw onder de plak zaten, kregen een ezelsrit en ook niet alle stellen die hertrouwden kregen een charivari. Zeker in de achttiende eeuw kwam een afvaardiging van de jongeren eerst eens praten en dan vertelden ze wat ze van plan waren. Deze gesprekken zullen vaak tamelijk intimiderend zijn geweest. Als het paar heel beleefd bleef, hen een drankje gaf en geld bood, dan maakten de jongeren het concert minder lang en minder hard en deden er minder mensen aan mee. Maar als het paar kwaad werd en ze zonder geld de deur uitjoeg, dan werd het concert op volle kracht gegeven. De jongeren lieten de rijken meer betalen dan de armen en ook als iemand met een "vreemde" trouwde, wilden ze meer geld.
 
De meeste mensen betaalden wel want iedereen was bang voor de charivari's. De jongeren hadden er geen moeite mee om hun verhalen aan te dikken of zelfs gewoon uit hun duim te zuigen. Als hun slachtoffers naar de rechter gingen dan wilde deze tot circa 1750 wel de hoogte van de afkoopsom ter discussie stellen, maar zeker niet de rechtmatigheid van de charivari's.
 
====Een voorbeeld uit 1745====
Een leerlooier, een weduwnaar van 64, wilde hertrouwen met een vrouw van 44. Hij had de jongeren die kwamen praten over dehet charivari zijn huis uit gejaagd zonder ze geld te geven. Op de dag van zijn huwelijk stroomden 117 jongeren samen. Heel de stad was uitgelopen om van dit schouwspel te genieten en het paar uit te jouwen. Het stel wilde in een huwelijksstoet met paarden en karren naar het dorp van de vrouw rijden maar de jongeren hadden barricades op de weg gelegd. Het stel had nog geprobeerd om een omweg te nemen om zo de barricades te omzeilen, maar ook daar werden ze opgewacht. De jongeren sprongen met zijn twaalven achterop de kar waar het paar inzat zodat deze achterover ging hellen. Ze sloopten de wielen van de kar, scholden de echtgenoot uit en gooiden met modder naar de ruiters. De plaatselijke rechter haalde persoonlijk de barricades weg, daarbij geholpen door zijn herders zodat de stoet weer verder kon.
 
Ook tussen de dorpen was de weg versperd met karren en de herders wachtten het stel op met bellen. Toen ze uiteindelijk in het dorp aankwamen, werden ze met boe-geroep begroet. Er stonden grafstenen met brandende kaarsen. De armen van de echtgenoot werden vastgebonden. Sommige soldaten kregen er genoeg van en schoten met hun geweren op de aanstichters van deze charivari. Maar het volk greep die soldaten en zette ze gevangen.
Een stel jonge handwerkslieden belaagde een lakenwever van hun leeftijd die wilde trouwen met een weduwe van 60. Op de dag van de afkondiging van het huwelijk trokken ze onder luid getoeter door de straten. Ze pakten de weduwe beet en zetten haar bovenop een kar. Op de dag van de ondertekening van het huwelijkscontract bij de notaris gooiden ze het paar in de modder. En op de dag van de huwelijksinzegening zongen ze liederen voor de kerk.
 
===Charivari's door vrouwen===
Normaal oefenden vrouwen wel veel sociale controle uit, maar gingen ze niet verder dan hun bevindingen aan de grote klok te hangen<ref>[[Sociale geschiedenis van Europa 1500-1795/Leven in de absolute monarchie#Gerucht en publieke tijding|Vrouwen konden de publieke opinie ophitsen door een privéschandaal te onthullen. Zij konden de wet van het stilzwijgen doorbreken.]]</ref>. Dat vrouwen zelf een charivari begonnen, was vrij zeldzaam en gebeurde waarschijnlijk alleen in die streken waar vrouwen relatief economisch en cultureel onafhankelijk waren.
 
 
===Ruziezoekers===
Ook een ruziezoeker kreeg wel eens een spotritueel. In Engeland<ref werdname=Thomas>Religion eenand the decline of magic, Keith Thomas, ISBN 978-0-14-013744-6</ref> werden kijvende vrouwvrouwen vastgebonden op een stoel die aan een hefboom bevestigd was en liet men haarze kopje onder in de rivier zakken.
[[File:Cucking stool.png|thumb|left|200px|Dompelstoel voor kijvende vrouwen, zeventiende eeuw]].
 
==Autoriteiten==
===Kerk===
De kerk zei dat ze het niet eens was met de charivari's die werden gegeven vanwege een tweede huwelijk. Het tweede huwelijk was volgens het [[w:concilie|concilie]] van Compiègne in 1330 net zo heilig als het eerste. Maar het kerkelijke gebruik om tweede huwelijken te ontmoedigen was veel ouder<ref>[[Sociale geschiedenis van de late oudheid/Eenvoud des harten#Seksualiteit en huwelijk|Punt 6. Het hertrouwen van weduwen werd door de kerk sterk ontraden in de late Oudheid.]]</ref><ref>[[Sociale geschiedenis van de late oudheid/Christendom#Huwelijk|De christenen zouden zelfs gaan proberen om weduwen te verbieden om te hertrouwen.]]</ref>.
*In een groot aantal bisdommen werd een tweede huwelijk nooit ingezegend.
*Als de kerk een tweede huwelijk al inzegende, dan zonder enige plechtigheid.
*De kerk verbood dat je trouwde met iemand die familie was tot de vierde-graad<ref>[[Sociale geschiedenis van de hoge Middeleeuwen/Huwelijk in de Noord-Franse kastelen#Kerk|In 813 had de kerk huwelijken met nichten van de vierde graad verboden en in de elfde eeuw probeerde de kerk dit verbod uit te breiden tot de zevende graad.]]</ref> en als je wilde hertrouwen, mocht je dat niet alleen niet met je eigen familie tot in de vierde graad, maar ook niet met de familie van je overleden echtgeno(o)t(e) tot in de vierde graad. Je mocht van de kerk dus niet trouwen met de zus of de nicht van je overleden vrouw.
 
De kerk protesteerde dus wel tegen de charivari's die werden gegeven vanwege een tweede huwelijk, maar werkte tweede huwelijken zelf meestal ook tegen.
 
===WereldsWereldlijk gezag===
In de veertiende en vijftiende eeuw veroordeelden de politie en de rechtbanken nooit de bestraffingsrituelen op zichzelf, ze kwamen pas in het geweer als er relletjes waren uitgebroken of als er een moorddode gepleegdgevallen was.
 
Al in 1538 verbood het parlement van [[w:Toulouse|Toulouse]] de charivari's. In 1606 het parlement van [[w:Bourgondië (regio)|Bourgondië]], in 1639 het parlement van [[w:Bordeaux (stad)|Bordeaux]], in 1640 dat van [[w:Aix-en-Provence|Aix-en-Provence]] enzovoort. Na 1640 werden de huwelijkscharivari's in veel grote steden verboden, net als alle andere nachtelijke bijeenkomsten en het zingen van onfatsoenlijke liederen. Het ging de wereldsewereldlijke autoriteiten echter alleen maar om de openbare orde, niet om de bestraffingsrituelen zelf. Die zouden pas na 1740 soms worden veroordeeld. Over de rituelen van de "domme maagd" en de "ezelsrit" zwegen de wereldsewereldlijke autoriteiten, hoewel die vaak nog wreder waren dan de huwelijkscharivari's.
 
De ezelsrit werd niet alleen door de jongeren opgelegd maar ook wel eens door de wereldsewereldlijke autoriteiten. In Engeland liet de rechter tussen 1485-1807 mannen die zich door hun vrouw lieten slaan, in vrouwenkleren achterstevoren op een paard zetten en onder begeleiding van ketelmuziek door de stad voeren. In 1593 werd de ezelsrit door een Franse [[w:baljuw|baljuw]] opgelegd.
 
====Een voorbeeld uit 1750====
Een stel jongelui en twee officieren brachten een "serenade" onder de ramen van het huis van een weduwnaar die wilde hertrouwen. Het speelde zich af in een betere wijk. De jongelui joelden en speelden op muziekinstrumenten. De luitenant van de wacht greep een van de daders in zijn kraag. Er kwam nogal wat publiek op het lawaai af, waaronder een hoge ambtenaar, een paar officieren en een paar dames. Iedereen begon de luitenant uit te jouwen. De militaire commandant overlegde met de procureur-generaal en die vond dat het hier niet om een charivari ging maar dat de luitenant door zijn foute optreden de wanordelijkheden had veroorzaakt. Ondanks het feit dat de charivari's officieel al verboden waren, liet men de luitenant die er tegen optrad dus vallen.
 
==Strafrecht==
*Al in 1610 werden in Bordeaux de aanstichters van een ezelsrit door een rechter veroordeeld.
*In 1655 veroordeelden de [[w:Schepen|schepenen]] van [[w:Bayonne (Frankrijk)|Bayonne]] de aanstichters van een ezelsrit.
*Obscene en beledigende liederen werden vanaf 1650 steeds vaker door de rechters veroordeeld., Ze begonnendie de charivari's begonnen te zien als verboden nachtelijke bijeenkomsten, als een vorm afpersing, als onruststokerij door het verspreiden van schotschriften enzovoort. Het lijkt echter waarschijnlijk dat deze veroordelingen eerder te maken hadden met het feit dat de openbare orde verstoord dreigde te worden dan met het feit dat de rechters het principe van de charivari's afwezen.
 
Tegen 1700 waren onder invloed van de [[w:Verlichting (stroming)|Verlichting]] de brandstapels voor de [[Heksenvervolging in Europa (1300-1720)|heksen]] al in onbruik geraakt. Ook de huwelijkscharivari's riepen steeds meer weerstand op. Mensen begonnen in de achttiende eeuw steeds meer te vinden dat zij zelf mochten uitmaken met wie zij wilden trouwen. De rechtbanken begonnen vanaf circa 1740 de charivari's niet meer alleen te veroordelen als de openbare orde verstoord was, zij begonnen het hele principe af te wijzen dat de jeugd het recht had om sociale controle uit te oefenen op huwelijksverbintenissen. Steeds meer slachtoffers van een charivari dienden een klacht in bij het gerecht en soms diende de politie een klacht in.
 
Tegelijkertijd wilden veel slachtoffers de jongeren ook niet meer betalen om een charivari milder te maken, ook al hadden ze geld genoeg. Ook weigerden steeds meer mensen geld te geven voor de muziek bij de bestraffingsrituelen<ref>Soms speelden bijvoorbeeld muzikanten de muziek tijdens zo'n ritueel en die moesten betaald worden en daar zamelden de jongeren geld voor in.</ref>.
 
Maar ondanks het feit dat het strafrecht langzaamaan het principe van de charivari's ging afkeuren en ondanks het feit dat steeds meer mensen genoeg kregen van de charivari's, verdwenen deze niet. Integendeel, de jongeren lieten zich niet zomaar uit hun rol als zedenpolitie zetten. Omdat steeds minder mensen de afkoopsom wilden betalen, namen de jongeren steeds meer wraak en vanaf circa 1770 liepen de charivari's steeds verder uit de hand. In eerste instantie, tussen 1740-1810, durfden alleen mensen die de nieuwe wetten goed kenden (zoals ambtenaren) de jongeren voor de rechter te dagen.
 
De charivari's waren een soort toneelstukjes die de aan de kaak gestelde overtredingen uitbeeldden. In de achttiende eeuw ging het strafrecht onder invloed van de Verlichting wat abstractere straffen opleggen. Dat vond zijn beslag in de [[w:fr:Code pénal de 1810|Code pénal van 1810]] (wetboek van strafrecht) die zich over heel Europa zou verspreiden. Hierna zouden de charivari's langzamerhand in onbruik raken, tehet beginneneerst in de grote steden. De rechters die ermee te maken kregen, begonnen ze krachtiger dan voorheen als onwettig te veroordelen. Het moest daarna echter nog doordringen tot de lagere overheden en de consuls (dorpspolitiechefs) van de dorpen.
 
==Dorpspastoor==
Ook de dorpspastoor begon zich tegen de spot- en bestraffingsrituelen te verzetten. Hij nam wel eens (bijvoorbeeld in 1780) een stel in bescherming tegen een dreigende charivari door hen in het geheim in de echt te verbinden.
 
De dorpspastoor had behalve godsdienstige ook wereldsewereldlijke plichten gekregen.
*Hij was de vertegenwoordiger van de koning.
*Hij hield toezicht op de lagere scholen.
 
====Alle geheimen op straat====
Niet alleen de pastoor, ook de jongeren kropen na 1770 steeds dieper in het verborgen leven van de mensen. Dit ging door tot in de negentiende eeuw en dit verschijnsel vond ook in Duitsland plaats. De sociale controle op onzedelijkheid, overspel en verboden liefdesverhoudingen werd uitgebreid met de controle op: [[w:homoseksualiteit|homoseksualiteit]], [[w:incest|incest]], concubinaatongetrouwd samenwonen en [[w:polygamie|polygamie]] en na 1870(!) ook nog [[w:sodomie|sodomie]].
 
In de Franse en Duitse dorpen werden de dragers van de wereldsewereldlijke en geestelijk macht na 1770 scherp in de gaten gehouden wat betreft hun seksuele gedrag. Er werd een nieuw spotritueel uitgevonden dat (omdat het nieuw was) nog niet verboden was. 's Nachts hingen de jongeren in het geheim slingers van bijvoorbeeld klimop tussen de deuren van de gezagsdrager of de geestelijke en zijn verboden liefde. Zodat iedereen kon zien met wie hij "het" deed. In de loop van de achttiende eeuw werd de pastoor vaak bij het bisdom aangeklaagd wegens seksueel misbruik.
 
Een pastoor nam wel eens een stel in bescherming tegen een dreigende charivari door hen in het geheim in de echt te verbinden
 
In de Franse en Duitse dorpen werden de dragers van de wereldlijke en geestelijk macht na 1770 scherp in de gaten gehouden wat betreft hun seksuele gedrag. Er werd een nieuw spotritueel uitgevonden dat (omdat het nieuw was) nog niet verboden was. 's Nachts hingen de jongeren in het geheim slingers van bijvoorbeeld klimop tussen de deuren van de gezagsdrager of de geestelijke en zijn verboden liefde. Zodat iedereen kon zien met wie hij "het" deed. In de loop van de achttiende eeuw werden pastoors vaak bij het bisdom aangeklaagd wegens seksueel misbruik.
 
==Bron==
17.569

bewerkingen

Informatie afkomstig van https://nl.wikibooks.org Wikibooks NL.
Wikibooks NL is onderdeel van de wikimediafoundation.