Kookboek/Vitamine: verschil tussen versies

337 bytes verwijderd ,  16 jaar geleden
Opgeruimd
k (ook een paar linkfixes gedaan)
(Opgeruimd)
Een '''vitamine''' (de naam is een samenstelling van ''vitale'' en ''amine'') is een stof die een organisme zoals de mens nodig heeft om te overleven, maar die hij niet of in onvoldoende mate zelf kan aanmaken. Aanvankelijk dacht men dat alle vitaminen een amine-structuur hadden, iets dat niet bleek te kloppen. Bij de naamgeving van vitamines is aanvankelijk uitgegaan van een eenvoudige 1-letter naamgeving. Naderhand zijn de vitamines ingedeeld naar functionele werking.
<br>
Vitamines zijn nodig voor de opbouw van [[enzym|enzymen]] en [[co-enzym|co-enzymen]].
 
De [[Gezondheidsraad]] doet aanbevelingen hoeveel vitamines iemand dagelijks nodig heeft. Voor elke vitamine bestaat er een [[Aanbevolen dagelijkse hoeveelheid|Aanbevolen Dagelijkse Hoeveelheid (ADH)]].
 
{| class="prettytable"
|----- style="background-color: #FFFFEE; padding: 1em;"
| '''A<sub>1</sub>'''<br>'''A<sub>2</sub>'''
| [[retinol]] (axeroftol) [[1915]]<br>[[didehydroretinol]]
| voorkomt nachtblindheid, bevordert verhoorning van epitheel
| [[Kookboek/Margarine|Margarine]], [[Kookboek/Melk|melkvet]], [[Kookboek/Lever|Lever]], [[Kookboek/Ei|eieren]], [[Kookboek/Vis|vis]], [[Kookboek/Fruit|fruit]], [[Kookboek/Wortel|peen (wortel)]]
| derivaat van [[caroteen]]
|----- bgcolor="#e6e6fa" style="border-width:1px;border-color:#999999;border-style:solid;padding:1em;padding-top:0.5em;"
| '''B<sub>1</sub>''' || [[thiamine]] (aneurine) [[1901]]
| voorkomt beri-beri, als co-[[enzym]] betrokken bij cel[[stofwisseling]]celstofwisseling
| [[Kookboek/Brood|brood]], granen(zaadhuid), [[Kookboek/Melk|melk]], [[Kookboek/Vlees|vlees]], [[Kookboek/Aardappel|aardappelen]], [[Kookboek/Groenten|groenten]], [[Kookboek/Gist|gist]]
| deficiëntie: [[tachycardie]], verminderde reflexen
|----- bgcolor="#e6e6fa" style="border-width:1px;border-color:#999999;border-style:solid;padding:1em;padding-top:0.5em;"
| '''B<sub>2</sub>'''
| [[riboflavine]] (lactoflavine) [[1933]]
| als onderdeel van diverse [[enzym]]enenzymen betrokken bij celstofwisseling
| [[Kookboek/Melk|melk]], [[Kookboek/Vlees|vlees]], [[Kookboek/Brood|brood]], [[graan]]producten, [[Kookboek/Groenten|groenten]], [[Kookboek/Gist|gist]]
| deficiëntie: huidaandoeningen en haaruitval ; vaak als gevolg van zwaar [[ethanol|alcohol]]misbruikalcoholmisbruik
|----- bgcolor="#e6e6fa" style="border-width:1px;border-color:#999999;border-style:solid;padding:1em;padding-top:0.5em;"
| '''B<sub>3</sub>''' || [[nicotinezuur]] (niancin)
| als onderdeel van [[co-enzym A]] betrokken bij de [[citroenzuurcyclus]]
| [[Kookboek/Melk|melk]], [[Kookboek/Aardappel|aardappelen]], [[Kookboek/Brood|brood]], [[Kookboek/Vlees|vlees]], [[Kookboek/Groenten|groenten]]
| deficiëntie: dermatitis, diarree, dementie, pellagra
|----- bgcolor="#e6e6fa" style="border-width:1px;border-color:#999999;border-style:solid;padding:1em;padding-top:0.5em;"
| '''B<sub>5</sub>''' || [[inositol]]? [[panthotheenzuur]]
| onderdeel co-enzym-A (CoA); [[metabolisme]] van [[vet]]tenvetten en [[koolhydraat|suikers]]
| [[Kookboek/Vlees|vlees]], eieren, volkorenproducten, peulvruchten, melk en melkproducten en [[Kookboek/Groenten|groente]] en [[Kookboek/Fruit|fruit]]
| deficiëntie: cardio-vasculaire afwijkingen, zenuwafwijkingen
|----- bgcolor="#e6e6fa" style="border-width:1px;border-color:#999999;border-style:solid;padding:1em;padding-top:0.5em;"
| '''B<sub>6</sub>''' || [[pyridoxine]] (adermine) [[1934]]
| als pyridoxaalfosfaat betrokken bij celstofwisseling
vlees, aanmaak van [[bloed]]cellenbloedcellen, als co-[[enzym]] betrokken bij de vorming van [[RNA]] en [[DNA]]
| lever, [[vlees]], vis, [[melk (drank)|melk]], [[kaas (zuivel)|kaas]], [[ei (voeding)|eieren]], [[Kookboek/Soja|soja]]
| deficiëntie: convulsies, huidaandoeningen en een defecte antilichaamproductie ; vaak gevolg van zwaar [[ethanol|alcohol]]misbruikalcoholmisbruik
|----- bgcolor="#e6e6fa" style="border-width:1px;border-color:#999999;border-style:solid;padding:1em;padding-top:0.5em;"
| '''B<sub>8</sub>''' || [[biotine]] [[1941]]
| als co-enzym betrokken bij stofwisseling, voorkomt huidaandoeningen
| gekoppeld aan een [[proteïne]] in [[Kookboek/Lever|lever]], [[nier]], [[ei (voeding)|eidooier]], [[gist]], [[noot (vrucht)Kookboek/Noot|noten]], [[graanKookboek/Graan|granen]]
| deficiëntie: zelden
|----- bgcolor="#e6e6fa" style="border-width:1px;border-color:#999999;border-style:solid;padding:1em;padding-top:0.5em;"
| '''B<sub>9</sub>''' || [[foliumzuur]]
| colspan="3" | '''''benaming''''' van vitamine '''B<sub>11</sub>''' in de Verenigde Staten en Duitsland
|----- bgcolor="#e6e6fa" style="border-width:1px;border-color:#999999;border-style:solid;padding:1em;padding-top:0.5em;"
| '''B<sub>11</sub>''' || [[foliumzuur]]
| voorkomt bepaalde vorm van [[bloedarmoede]], als co-enzym betrokken bij celstofwisseling
| [[Kookboek/Brod|brood]], [[groente]]ngroenten, [[vlees]], [[Kookboek/Melk|melk]], [[ei (voeding)|eieren]], [[gist]]
| [[anemie]]
|----- bgcolor="#e6e6fa" style="border-width:1px;border-color:#999999;border-style:solid;padding:1em;padding-top:0.5em;"
| '''B<sub>12</sub>''' || [[cobalamine]]
| co-enzym bij omzetting van [[homocysteïne]] in [[methionine]] ([[foliumzuur]] nodig)
| [[vlees]], lever, [[ei (voeding)|eieren]], [[Kookboek/Melk|melk]], [[kaas (zuivel)|kaas]], [[marmite]]
| deficiëntie kan tot [[pernicieuze anemie]] (een ernstige vorm van [[bloedarmoede]]) leiden
|----- bgcolor="#e6e6fa" style="border-width:1px;border-color:#999999;border-style:solid;padding:1em;padding-top:0.5em;"
| '''C'''
| [[ascorbinezuur|L-ascorbinezuur]] [[1932]]
| voorkomt [[scheurbuik]], betrokken bij vorming van [[hemoglobine]], collagene weefsels en stereoïde [[hormoon|hormonen]]
| fruit (vooral [[citrusvruchtKookboek/Citrusvrucht|citrus]]), [[Kookboek/Aardappel|aardappel]]en, [[groente]]ngroenten
| temperatuurgevoelig, eigen synthese bij de meeste zoogdierensoorten mogelijk, behalve [[chimpansee]], de mens en de [[cavia]]. Is een [[anti-oxidant]].
|----- style="background-color: #FFFFEE; border: solid 1px #FFBDBD; padding: 1em;"
| '''D<sub>2</sub>''' || [[ergocalciferol]] [[1918]]
| voorkomt Engelse ziekte ([[rachitis]]), bevordert resorptie en afzetting van [[calcium]], vooral in beenderen en gebit
| margarine|| synthese uit plantaardige sterolen
|----- style="background-color: #FFFFEE; border: solid 1px #FFBDBD; padding: 1em;"
| '''D<sub>3</sub>''' || [[cholecalciferol]] [[1918]]
| idem als D2, voorkomt spierkramp, stuipen
| [vette vis] -
|----- style="background-color: #FFFFEE; border: solid 1px #FFBDBD; padding: 1em;"
| '''E'''
| [[Kookboek/Vitamine E|alfa-tocoferol]] (D-alpha-tocoferol) [[1922]]
| aspecifiek antioxidans in diverse weefsels
| [[plantaardige olie|plantaardige oliën]], [[graanKookboek/Graan|granen]], [[ei (voeding)Kookboek/Ei|eieren]], blad[[groenteKookboek/Groente|bladgroente]]n
| -
|----- style="background-color: #FFFFEE; border: solid 1px #FFBDBD; padding: 1em;"
| '''F''' || [[linolzuur]] [[1929]] || zie bij [[linolzuur]]
| in de meeste onverzadigde [[olieKookboek/Olie|oliën]] (bijvoorbeeld zonnebloemolie)
| '''''verouderde benaming''''', [[linolzuur]] is geen vitamine maar een essentiële bouwstof
|----- bgcolor="#e6e6fa" style="border-width:1px;border-color:#999999;border-style:solid;padding:1em;padding-top:0.5em;"
| '''H''' || [[biotine]]
| colspan="3" | '''''verouderde benaming''''' van vitamine '''B<sub>8</sub>'''
|----- style="background-color: #FFFFEE; border: solid 1px #FFBDBD; padding: 1em;"
| '''K<sub>1</sub>'''<br>'''K<sub>3</sub>'''
| [[fytomenadion]] (naftochinon) [[1935]]<br>[[farnochinon]]
| onmisbaar voor synthese in de lever van trombinogeen en andere bloedstollingscomponenten
| K<sub>1</sub>:blad[[groente]]nbladgroenten (vooral [[Kookboek/Kool|kool]]), [[tomaatKookboek/Tomaat|tomaten]], [[Kookboek/Tarwe|tarwe]], [[ei (voeding)Kookboek/Ei|eieren]], [[Kookboek/Lever|lever]], vis<br>K<sub>2</sub>product van de coli-bacteriën in de [[darm]]
| wordt in de eerste weken aan zuigelingen gegeven
|----- bgcolor="#e6e6fa" style="border-width:1px;border-color:#999999;border-style:solid;padding:1em;padding-top:0.5em;"
| '''M''' || [[foliumzuur]]
| colspan="3" | '''''verouderde benaming''''' van vitamine '''B<sub>11</sub>'''
|----- bgcolor="#e6e6fa" style="border-width:1px;border-color:#999999;border-style:solid;padding:1em;padding-top:0.5em;"
| '''P''' || [[citrine]]
| bevordert de permeabiliteit van capillairen
| sinaasappelen, citroenen || '''''verouderde benaming'''''
|----- bgcolor="#e6e6fa" style="border-width:1px;border-color:#999999;border-style:solid;padding:1em;padding-top:0.5em;"
| '''Q<sub>10</sub>'''
| [[ubichinon]] (co-enzym Q<sub>10</sub>)
| bevordert het [[elektron]]entransportelektronentransport in het lichaam
| eigen synthese bij de mens?
| bron niet zeker, geen algemeen 'erkend' vitamine
:*''De jaartallen bij de namen van de vitamines geven het jaar van ontdekking aan.''
</small>
'''[[Kookboek/Vitamine A|Vitamine A]]''' is een in [[Kookboek/Vet|vet]] oplosbare stof. Komt veel voor in [[Kookboek/Lever|lever]] en [[Kookboek/Levertraan|levertraan]].
 
'''[[Kookboek/Vitamine B|Vitaminen uit de B-groep]]''' komen o.a. voor in [[Kookboek/Gist|gist]] en in [[Kookboek/Lever|lever]].
Aan deze vitaminen hebben alcoholisten nog wel eens een tekort door een onvolwaardig dieet, wat tot ernstige ziekteverschijnselen (de gebreksziekte Beri-Beri die in Azië het meest voorkomt door het eenzijdig eten van rijst) kan leiden.
 
'''[[Kookboek/Vitamine C|Vitamine C]]''' is een antioxidant dat wil zeggen een stof die voorkomt dat andere stoffen een verbinding met zuurstof aangaan. Het wordt zelf makkelijk [[oxidatie|geoxideerd]] en vangt de zuurstof weg. Het wordt ook aan levensmiddelen toegevoegd als [[Kookboek/Conserveermiddel|converseermiddel]], aan appelmoes bijvoorbeeld. Bij vitamine C denken de meeste mensen spontaan aan [[Kookboek/Citrusvrucht|citrusvrucht]]en zoals citroenen en sinaasappelen, maar producten die veel meer vitamine C bevatten zijn paprika en spruitjes. Ook bessen en [[Kookboek/Aardappel|aardappelen]] bevatten vrij veel vitamine C.
 
'''[[Kookboek/Vitamine D|Vitamine D]]''' kan door de mens vlak onder de huid aangemaakt worden met behulp van zonlicht. Vitamine D is een vetoplosbaar vitamine.
 
Voor alle wateroplosbare vitaminen zoals B en C geldt dat er in principe niet te veel van opgenomen kan worden, omdat de overbodige extra hoeveelheid weer met de urine uitgescheiden wordt. Van vitamine A en D is het echter mogelijk er teveel van te krijgen en daar ziekteverschijnselen van te krijgen. Wie veel schelvislever of ijsberenlever eet loopt wat dat betreft een risico. Vitamine A is ook teratogeen bij overdosering.
10.553

bewerkingen

Informatie afkomstig van https://nl.wikibooks.org Wikibooks NL.
Wikibooks NL is onderdeel van de wikimediafoundation.